Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis lan’oyajhay
1
Resolución aprobada por la Asamblea General
61/295. Hunhatilh toj Hip’akwek Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
Nilhukej Lhaihetwek,
Totchema lhometna toj tolhejlo lhamilh toj tiwaynej che toyenlhi mak toj
tiw’en toj pajche ihi lhip toj wak’alh ½ tolhejlo lhamilh hin’ulh toj lan’oyaj ihi tot’alha
che yenlhi, tohaj 29 de junio de 2006, ihi lhamilh tot’alha che yom is’alhuhu mak
che hope tilesayen toyomey tifwelhtoj ihi tokalelhthayaj toj y’ajpe’ nilhukej hunhatilh
toj yomeshe hop wichi lhayis lan’oyajhay,
Tontichunche mak toj pajche wak’alh toj ihi 61/178, tohaj 20 de diciembre
de 2006 tinufwat toyomchitsajpho toj pajche toyelhta wet tiw’aylhathi toj totchema
toyenkhoya toj tokalelhthayaj yomeshe toj ihi lapes che tiw’aylhateshi toj toyom pitaj
lawhoy yomlak totefwlhache toj toyenkojyajha toj pajche tifwenhu mak toj toyomey
hote tinufwat hop mak to pajche wak’alh toyelhta toj tolhejlo hop tokalelhthayaj toj
kamaj nomahu hop lawhoy toj ninufwa hop seiscientos lhipey toj tiw’enhathen toj
kamaj nomahu lawhoy toj tiwulhipeya hop lawhoy toj tachen toj lhamilh itetshan che
yom wak’alh mak toj yenlhi,
Lhamilh toj ihi Hunhatilh toj Hip’akejwek mak toj yenlhi wak’alh mak toj
yomeshe wichi lhayis toj ipe’ hunhat tip’ajtej lhip toj yenlhi athana.
107° sesión plenaria
13 de septiembre de 2007
Anexo
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
Nilhukej Lhaihetwek,
Tichen yomlak tipoyenamehen hop mak toj tichenkat toj tot’eylok toihanej
mak toj hope toj ihi tolesaynek toj hope Hunhatilh toj Hip’akwek wet mat toj is mak
toj iwuye toj t’eylok timatitche toj tinityenej che totchema hop toniyatyajhay toj
toiheminche toj ihi tolesaynek,
Toyomkalelhoj che wichi lhayis toj w’enhahiche nilhukej hop wichi iyhoj wet
tontofwelej toj kamaj hopet’at lawhoy toj ton’oyaj iyej hotet iwuye nilhukej wichi iyhoj
toj w’enchelhamej wet yup titihi mayek molhyej iwuye lhamilh,
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
2
Hote toyomkalelhoj che nilhukej wichi lhayis tach’uta mak che hope toj
w’enchelhamej, wet y’ikanej toj tach’utlhamehen wet lhoy’a lakeyis, che yenlhi mak
toj lhamilh lakeyis toj lhalwehey,
Lhoy’alhip toj toyomkalelhoj che nilhukej tochefwenyajhay, tolhomtes wet
tohanyhayajay toj tolhejlo lhamilh toj lan’oyajhay ihiche toj tolhejlo wichi lhayis wuk
lhamilh wuk che t’amajhej y’isej lhip toj yikchefwi yikhajyen tolhey lhamilh toj
w’enchelhamej, y’ikanlhameshen, w’enhahiche wuk lakeyis hope toj lhaknenayhoja,
tohanyhayaj toj kamatache, wet imayekfwajt’at laha ihihit’e, mak toj is alhuhu tha
kamatache lham toj lhiwutesa wet mak toj iwuyeyhen isit’e alhuhu,
Toyachajhu toj toyomkalelhoj che tolhaikhajyeneshen hop ton’oyajhay,
lhamilh toj hopehen wichi iwatlok nemhi ihi toj lhaknhenhoyayeshen,
Tonlhek’alejlhi mak toj tiwuyeshe hop wichi lhayis toj iteloytej mak toj
kamatache toj toyomeshe molhyej che hopet’at tojtsu, ihi iyhoj mayhay, toj ihi
hunhat toj lhaihetejwek wet ische n’oyej lhamilh lakahunhat, law’etes, wet mak toj
lhamilh isej niwaynayej che tuk hope lhaikhajyenej, ts’ilak lhamej, lan’oyaj tolhejlo
lachemyaj toj yiheminche che lhamilh lhayenlaweheya mak toj iwatcheylo wet
teskanej,
Tontofwelej mak toj che ische tiwuye lhoy’a mak toj nisa toj hope mak toj
tiwatlok toykelit toj titihi mayek wet tiwutesa wuk tichenkat mak che hope toyelhta
mak toj toykalhi hop ton’oyajhay toj toihemin hope mak toj niwefwa toj tolhejlo hop
wichi lhayis. Wet titolhtey mayek hop lhamilh mak toj iwum toj tolhey mak toj wefw,
hop mak toj niwefwa tha hope mak toj toisej wet totch’utlhamahen, wet mak toj
tolhejlo tokeyis, lhomtes toj hope totichunhayaj wet tolhejlo mak toj toihanej toj hope
totetselh keyis toj hopehen tohesey, nech’e toihanejpa iwuye mak toj tohopehen,
mak toj lhoy’a lhip toj is hope ton’oyajhay toj titiyej tokahunhatilh, tow’etes wet mak
toj to’isej,
Hote tontofwelej mak toj ische toykelit toj tiwatlok hope mak toj titihi mayek
wet tiwutesa wuk tichenkat mak che hope toyelhta mak toj toykalhi toj tolhejlo wichi
lan’oyajhay tinityenej che toyomkalelhoj che niyat imatitche lhomet toj yomey wet
yenchelhi iyhoj lhenhay toj tolhejlo laniyatyaj,
Tontofwelej mak toj is’alhuhu che wichi lhayis ihi toj ihi, yenlhi lachemtes
hopkhilak yikhajyen lachemtes toj tolha hin’ulh toj yenlhi mayek toj to’isej,
totch’utlhamahen wet tokeyis toj isen wet hopkhilak ifwit lapes nilhukej tokeyis toj
tolhaknhenhoyayesen wet tolhakn’aytaycho che to’ihi lhip che hope,
Nech’e kalelhoj toj toihanej toj titetshan mak toj ihi wichi toj iwek toj tolhejlo
mak toj wak’alh toj tokojhejlhi mak toj y’ajpe’ tokahunhatilh, law’etes wet mak toj
to’isej che hope mak toj tot’amajhej wet yikhajyenhen hop lhamilh toj itetshan,
tokeyis wet tochemyajhay toj tolha tokathonhoy wet tikhajyenlhi mak che hope toj
toyenlhi toj timatitche mak toj tiwatlok hope mayhay iyhoj.
Nech’e yikalelhoj toj totch’awhiya nilhukej mak toj n’lhamilh nitofwelej lhoy’a
tokeyis che n’lhamilh lhaychefweneshen toj p’ante mak toj pajchehen wet wichi
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
3
iwatlok itunlhameyhen mak che lhamilh yenhilhila lhoy’a toj lhipajt’isha wet yom
matche wet hote mak toj yikalejcho’ toj lawehey ihi toj ichehen hunhat lhip che
hope,
Nech’e n’olhpe mak toj tiw’en nhuhumche toj hope lachinajt’oj iwatlok
n’lhamilh ichemyenlhi wet lhamilh yen ahopeya tokaha wet sulhtawus iwatlok
nemlhayen laweheya hunhat toj n’lhamilh lakahunhat wet law’etes toj n’hopehen
wichi lhayis toj t’eylo latamsek mak toj n’seshen toj n’lhamilh yenlhi toj
iwuseylon’uhen toj nufwu toj n’yhaneshen che n’heminlo che n’wutshayajhej hop
hunhatilh wet wichi toj ihi nilhukej hunhat,
Tontofwelej toj to’ihi toj tontofwelhameshen molhyej tow’etlheley lan’oyaj wet
hop wichi toj iwek toj tefwlhache toj lhiw’enhumche toj lhayenlaweheya toj t’eya,
lhayenchelhi, lhichefwenhen, wet isyenhen lales timathiche toj lan’oyajhayay ihi
han’ofwaj,
Toyentichunhaya che hop ton’oyajhay yomkalelhoj mak toj ihi tolhomet che
toyomatche, timatitche wet iyhoj hop tolhenhay che to’isej ’alhuhu tolhejlo hop
toniyatyajhay wet hop iwek wichi lhayis toj hope, toj ihi lhip che hope mak che hope
toj tonlhelejlhi, toiheminlo, tolhayenlaweheya wet mak toj hope toj tolha lhamilh toj
tolhey hunhatilh toj wes,
Hote toyentichunhayajha che lhamilh yom matche mak toj iwuye imatitche,
wet lhoy’a iyhoj mak toj yenchelhi wet itetshan mak toj tiwuye, toj hopkhila toj
tach’uta yikhajyen lhamilh toj tach’uta tochemet toj ihi wichi toj iwek toj tolha lhamilh
toj ihi laniyatyajhay,
Yachajhu toj tontofwelej hop tolesaynek toj tolha Hunhatilh toj Hip’akwek hop
toj ihi hunhatilh toj atuseyhen hit’enteshi lhomet hop lan’oyajhay toj hope tochemtes,
tach’utlhamehen wet tokeyis che hope (Pacto Internacional de Derechos
Económicos, Sociales y Culturales)1 wet hop lhamilh toj ihi hunhatilh toj atuseyhen
hit’enteshi lhomet hop lan’oyajhay toj nin’olajche tochemeyenhay wet hinh’ulh toj
itetsan mayek (Pacto Internacional de Derechos Civiles y Políticos) molhyej iwuye
tokalelhthayaj wet hop Programa de Acción de Viena2 yom kalelhoj mak toj lahi toj
tolhejlo nilhukej wichi lan’oyajhay toj iwusey che yomey mak toj yenlhi, hop toj tow’et
lakeiyaj wet toihonlhi toj tolhaykhajyenshen hop tochemyaj toj tiwuye tochemtes,
totch’ulhamahen wet tokeyis che hope,
Toykatej athana hawuhisey che lhajlahaya mak toj ihi tojha toj toyomey hop
athana tokalelhthayaj iwusey che ichemyenlhi yomlak nitkawuyaylo makfwaj hop
wichi toj iwek lan’oyaj toj hope che iwusey toihomit, toj tolhaykhajyenej hop maktoj
toiheminche ton’oyaj toj tolha hunhatilh toj atuseyhen,
Toykalhi hop toj ihi totofwnhayaj toj hope ton’oyajhay toj tolha wichi toj iwek
toj ihi tokalelhthayaj hop athana hop itilhameshen lahemnhayaj wet hich’utyenlhama
1 Tiyahin resolución 2200 A (XXI), anexo.
2 A/CONF.157/24 (Part I), cap. III.
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
4
iyhoj toj tolha lhamilh laniyatyajhay wet wichi iwek lhamilh, toj t’eneshi mak toj
tiwutesa toj hope mak toj tolhejlo hop hin’ulh lan’oyajhay nemhi hope che
toknhenhoyalhameshen wet toch’’ayaj toj is,
Toykonitwetho lhamilh toj ihi laniyatyajhay che t’amajhej ithiimayek wet yom
is’alhuhu toj imatitche mak toj iwuyeshe hop wichi iwek toj hopkhila mak toj
tinityenej lhamilh hop tochemetchalh toj tolha hunhatilh toj atuseyhey,
lhayenlaweheya hop mak toj tolha hin’ulh lan’oyajhay wet tifwelh wet
tich’utyenlhamahen hop wichi toj toihemnhen,
Nech’e nolhpe hop lhamilh toj hope wichi lhayis toj hip’akwek iwaynej chek
tefwlhache mak toj laha ihi wet hote wichi lhayis lan’oyajhay,
Towatlok yihanej toj lhamilh yenlhi wet itetshan toj tiw’enhu wichi lhayis tsi
mak toj tamenej pajche toj lhamilh hiw’en tolhenhaytoj tolhumche hunhat toj
wenchelhamej, wet hote mak toj tolhejlo ton’oyaj toj tolhey hin’ulh lhayis iwatlok
iwusilota wet tach’uta hop wichi lhayis toj iwatlo mayek. Wet yom mat toj n’ol mak
toj tolhey Hunhatilh toj Hip’akwek toj lhamilh yenlhi lhenek toj mat toj laha ihi. Wet
lhamilht’at toj yikchefwi wet ichet teshu ifwenhumche nilhukej hunhatilh, hop mak toj
iwaynej ton’oyaj toj tolhu wichi lhayis. Iwatlok toyen imayecha mak toj ihi
tokalelhthayajha toj pajche wak’al wet tatshepiyecha hop mak toj nipajache toj
wak’alh, hop mak toj mat toj laha ihi toj lhamilh hiw’en namhumche ifwalas toj
n’lhamilhas natachehen toj lhamilh yeneshey n’lhamilh laletnhawet toj hope
n’lhamilh lan’oyaj toj nech’e iwusey che wichi lhayis. Lhamilh che yenlhi nilhukej
makche lhamilh toj yenlhi toj tolhejlo hop Hunhatilh toj Hip’akwek toj lhamilh t’eylok
imolhetwek nilhukej mak toj ihi lhip che hope,
Yachajhu toj tontofwelej wet yachajhu toj tikhajyen che wichi lhayis lan’oyaj ihi
nemhi tiw’enhathen nilhukej hin’ulh lan’oyajhay toj tontofwelej toj ihi hunhatilh toj
hip’akwek lan’oyaj, wet che lhamilh hop wichi toj iwek itilhamej lan’oyajhay che
tetcheyhen toj hope mak toj tok niwahina hopkhilak hope mak toj nittoya, hope mak
toj to’isej wet hope tolhenek toj tinufwthu molhyej iwuye hop wichi,
Titetshan hop mak toj iyeshen hop wichi lhayis wefwpe’ hop hunhatilh iyoj toj
wues lhoy’a toj niwesa, wet iwatlok hote toihanej mak toj tamenej hop toj hunhat che
hope w’enhalhamej hop lachemyaj lhoy’a hop lakeyis,
Tot’onejlhi ts’ilak hop tokalelhthayaj toj tolhejlo Hunhatilh toj Hip’akwek toj
yomeshe hop ton’oyajhay toj tolhe hop wichi toj iwek, totefwlhache lhomet toj pajche
ihi molhyej totichunhayaj che matche toj toihonlhi toj ihi totichunhayaj toj
to’islhameshen wet hope toj yopnhumpej:
Artículo 1
Hop wichi lhayis lan’oyaj ihi che nitokw wuk molhyej lhamilh, lhainkontejlhi
nilhukej lan’oyaj toj iyej lhamilh wet matche toj tontofwelej hop toj isej ton’oyaj toj
inameshen.
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
5
Artículo 2
Hop wichi lhayis lhoy’a elh weihalhapej iwusey chik lham toj lhitetshan, hote
wichi lhayis, hawuhisey chik toyen wet imayecha hop lan’oyaj toj iyeshen lhamilh toj
hope wichi.
Artículo 3
Hop nilhukej wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che lhamilh, lanechetayaj che
iwuyeyhen wuk yenlhi latichunhayajhay toj tolhejlo mak che lhamilh iseshen lhoy’a
mayhay toj w’enhahiche wet hote wuyey tokeyis toj pajche tiw’enhen.
Artículo 4
Hop wichi lhayis lapes ihichet’e toj lhaikhajyenej lan’oyaj, lan’oyaj ihiche
lhayenlaweheya wuk lhayenniyateyayej makche hope toj ihi law’et wuk ihi lhip che
hope molhyejtsu hop toj isej mak yihanej yomlak yihomet mak toj ihi lhamilh
lachemet.
Artículo 5
Hop nilhukej wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che nitoyhata lhamilh lakeyis toj
pajche hiw’en toj hope totichunhayaj toj laha ihi wet hotewuyey n’lhamilh lakeyis toj
pajche tiw’enhen toj molhyejtsu n’lhamilh iwatlok yihaneshen mak toj ahotoy
yenchemtesa.
Artículo 6
Nufwu wichi weyhalha lan’oyaj ihi che ihi hunhat lhip che hope.
Artículo 7
Nilhukej hin’ulh lhayis wet wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che lhamilh hin’oltej
hop iyhoj toj kamaj nintofwlayej mak toj pajche yenchemtesa.
Artículo 8
1. Hop wichi lhayis lan’oyaj ihi wet ische newache iyhoj chik fwitaj
ilehatche hop lakeyis.
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
6
2. Hop Niyatyajhay isyenla’alhuhu mak toj kalwetayej chik tiwuyeshey hop
wichi:
a) Hop mak toj tamenej tot’eylok tokniwaynhayej hop wichi toj
lhaykalelhot toj hope wichi lhoy’a hop lakeyis toj laha ihi;
b) Mak toj tamenej hop toj tot’eylok namlawehey hop hunhat toj to’iche;
c) Nufwu mak toj tamenej toj tot’eylok titeypej hop hunhat toj ihi, hop toj
tot’eylok toykonchi hop lhamilh lan’oyaj;
d) Nufwu mak toj tot’eylok tiwuyeshey hop wichi hop mak toj lhamilh
nhuyanaylo’;
e) Nufwu mak toj lhamilh yenlhometa toj fwitaj wichi hope iyhoj toj
w’enhalhamej hope toj itayhatlo hop wichi.
Artículo 9
Hop wichi lhayis wet lhamilh toj wichi iwusey che lhaihethiwek lhip che hope
toj hope wichi toj tolhejlo hop latetselh keyis. Toj lhamilh yiheminche nemhi iwusey
che tofwtaj toknhenhoyan’uyej toj tolhejlo n’n’oyajhay toj ichena.
Artículo 10
Hop wichi lhayis che hope lakahunhat wuk law’etes ihichet’ek titeyla.
Ha’ihichek iwuylasey che tisuyej che kahopeya lhamilh lanech’ethayaj, che newache
mak toj matche toj is’alhuhu toj hope tokanyaj wet iwatlok iwusey che iche mak toj
tiwuhaya.
Artículo 11
1. Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj wet law’etej chik nileyayej lakeyis, wet
lachemyaj wet lhamilh t’amajhej, wet no’seyej lachemyaj toj pajche, wet hote toj
tatay’alhuhu hop tokeyis, molhyej tow’etes, toyomeypej hop mak toj pajche, molhyej
toj lhamilh iche lawhoy toj lhamilh iwulakojyaja.
2. Wet laniyatyajhay iwahin toj tinechaynhi hopkhilak is wet toyakha
lhamilh hop mak toj top’ante suyej toj hope p’ante hop lakeyis toj lhamilh
yiheminp’ante, hop lakeyis toj lhamilh isej p’ante.
Artículo 12
1. Hop wichi hiw’en lan’oyaj che lhayn’olit, itetshan, yenlhimayek wet
lhichefwenej lachemyaj, lakeyis wet iwuheseya wet lakeyis ische: t’amajhej wet n’oyej
hop law’etes toj tohesey ihi wet tokeyis ihi che lhamilh tapilhchehen lhiwaynhit’e
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
7
ichemyenlhi wet iniwhipe’ mak che hope tokho wet tot’amajhej che toyakkhey
top’istek hop hun’hat toj law’et p’ante.
2. Hop niyatey yelhthiyela che nithayena ton’oyij wuk mak che hope tokhoy
p’ante wet top’iseyhay toj ichepej hop toj isej toj toyenlhi lahi toj kalelhoj, titetshan
toykalhi toj tolhejlo lhamilh toj lhayp’ajtej wichi toj lahesey ihi.
Artículo 13
1. Wet wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che lhamilh yoplej toj ichemyenlhi
toch’utyaj toj pajche yikalhiche wet ifwenhumche iyhoj toj nech’ayhis mak toj lhamilh
tatayey lhoy’a ifwalas toj tottachehen, wet hote mak toj ahotoy nhanayej iwatlok
nech’e tiwulheyisa, wet nufwu toj itetshan.
2. Hop niyatey hiw’enla’amhumche wet amilh lhenla akhoya wet amilht’at
tojlateshan che kan’olhtayej amilh han’oyaj wet hote amilh iwusey che lhom matche
toj ahopehen wichi lhayis, hopkhilak nufwu toj n’haneshen wet n’lhifwenhumche
tolhenhay iyhoj toj iche toyomejwetho wet toykalelhotcho’ wet mak toj yikalelhojcho’
toj matchehen wet che fwalatoj hope n’watlo che ichetitnhuyeshen wet n’temchehen
toj lhamilh yenlhi toj lhenhay che n’yheminchehen.
Artículo 14
1. Hop wichi lhayis lan’oyaj ihi wet itetshan mak toj to’ihi, molhyej
tochefwenyajwus toj iwatlok yenchefwenyaja lhamilh lhomtes, wet tefwlhache hop
lakeyis wet lahanyaj.
2. Hop wichi weihalha molhyej no’tshas, hote lan’oyaj ihi wet
haw’enhilhamej hop lachefwenyaj toj ihi lhamilh is chek toknena wet imayecha.
3. Hop laniyatyajhay itetnhila mak toj is’alhuhu lhoy’a wichi lhayis,
molhyej toj weihalha wichi lhoy’a no’tshas, hote molhyej toj neyahi iyhoj, hote iwusey
chik yikalhi hop lahanyaj toj lhamilh lakeyis lhoy’a lhomtes.
Artículo 15
1. Wichi lan’oyaj ihi mak toj law’etej wet w’enhahiche hop lakeyis,
yomepej latetselh lhomtes wet latichunhayaj hope mak toj matchen’olpe’ toj ihi to
chefwenyaj toj ihi wichi wet isej toj tifwelh toj wichi tatache.
2. Hop niyatey yenla hopeya mak toj w’awelhcho’ toj toykalhi. Che tifwelh
wet tonfweshu tolhithatlo wichi toj lahesey ihi yomlak tottaylo’ mak toj tiskat wet
titoyhatche toj toknhenhoyan’uyej wet tolhikhajyenhen titeloytej. Tohanyhayaj toj isen
toj tolhejlo hop wichi toj yihanhunhatej wet nilhukej lhamilh toj lakeyis
w’enchelhamej.
Artículo 16
1. Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che yenlhi mak che lhamilh toj
lhifwenhumche wet yihona lhomtes iwatlok kani n’ofwelachehen. Iwatlok yihuyahen
nilhukej tolhometwus toj ifwelwetho totichunhayajhay toj kahopeya wichi wet iwathi
t’eylok lhiwenhatlhi wuk hiw’enhatlhi’am.
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
8
2. Hop niyatey hiw’enla’amhumche wet amilh lhenla akoya wet amilht’at
toj latetshan lhom matche toj is hopkhilak lhamilh toj ifwenhumche iyhoj toj
yenchemtesa toj lhamilh w’enhayej wet inufwthu tokeyis toj n’hopehen wichi. Hop
niyatey iwathit’eylok yikoncho n’lhamilh che lhamilh toj lanech’ethayaj, hopkhilak
matche toj iwahinnamej che n’lhamilh nufweshu toj yenlhi iwatlok yikonyenwetho toj
lhometwus ifwenhumche iyhoj toj lawekw ihi wet ifwenhumche toj mat toj n’keyis ihi
toj n’hope wichi.
Artículo 17
1. Hop wichi lhayis yihanej mak toj lham iwuye, molhyej lan’oyaj, iwusey
chik ihi hunhat lhip che hope.
2. hop laniyatyajay law’etej chik tay’otshan wet hiwaynheyej mak chik
hope toj iyej no’tshas. Tokniwaynhayej chik tichefwenej mak toj ni’isa hop no’tshas,
tontichuna lhamilh toj kamaj lachemyaj hope no’tshas toj laha ihi hop lahanyaj
pajche iyeshen lhamilh lhoy’a lan’oyaj.
3. Hop wichi weihalha lan’oyaj ihi is chek toyenhopeya iyhoj toj
tot’amajhej, molhyej toj ihi lachemet.
Artículo 18
Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che ts’ilaklhamej che ithatwek lanech’ethayaj
che iyahinpe’ mak toj titiyej lhamilh wet hote lan’oyaj toj is’alhuhu toj lakanyatey
yenkeyisa toj lhamilh nufwu toj yiheminche mak che nufwu toj isisha toj ihi law’etes
wet hote lhamilh iwathit’eylok ileyeshen toj iwuyeshen mak toj pajche lakeyis wet
lhamilh iwatlok w’enhejchehen wit yom matche toj nufweshu.
Artículo 19
Hop laniyatyaj toj lhayenlaweheya nilhukej mayhay, iwatlok iwosilota
n’lhamilh che t’eylok yom matche toj itiyej wichi lhayis lach’utyaj wet ichefweneshen
mak toj hope lhamilh lakeyis, nilhukej lhamilh ihi thatlawek che hiwaylhatcho
lan’oyaj che itiyej n’lhamilh toj ichehen hunhat lhip che hope che iche mak toj kani
isa to’ihi n’lhamilh wet hop lhamilh iwusey itsepyenche wet hote toj iwatlok
lhifwenhumche,
Artículo 20
1. Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che nileyayej mak toj pajche
yihaneshen wet iwusey che yenlhi mak toj hope lan’oyaj wet nufwesho hote iyhoj toj
w’enchelhamej lhomtes che lhamilh t’eylok is mak toj iwoyey iwatlok itetshan
iyhojfwas to’ichehen lhipey yomthilak yihanejpa wuyey n’lhamilh lakeyis toj yenlhi
mak toj isyen wichi lhayis wet mak che n’lhamilh iwoyey iwatlok n’hesey iyeshen
n’kathonhoy lakeyis toj is’alhuhu toj yenlhi mak toj matche wet isyen nilhukej
n’lhamilh.
2. Lhoy’a mat toj n’lhamilh lhenhay wet n’lhamilh hiw’en lan’oyaj che
ineyhatpho yom matche wet hiwalhathi laha toj n’fweshu.
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
9
Artículo 21
1. Lan’oyaj ihi wichi ihichet’ek nhenhoyayej elh, toj lhayenejlhi mak toj
hi’isyen hop lhamelh wet mak toj isej, che yachajho taj lhayp’ajtiwek toj ihi
tochefwenyaj, tochemyaj, tichefwenej mak che hope wet yachajho toj hip’akejwek
lahanyhayaj, lawekwey ihi lhat’eyahen, t’elhama wet kalelhoj toj tach’utlhamahen.
2. Hop niyatey yihanej iwuynesha che yom w’awelhcho’ mak toj yikalhi wet
yom is’alhuhu toj yenlhi mak che hope yomlak kalelhoj toj hi’isyen’alhuhu mak toj
to’isej wet totch’ulhamahen ichejhonthiyesha mak toj lham toj lawekw tach’awhiyela
lhamilh toj lan’oyaj ihiche. Wet mak toj lhoy’a lhip toj thonhoy iwatlo hop atsinhay,
mamses, no’tshas wet lhamilh wichi toj lawit’oyis ihiche.
Artículo 22
1. Wet lhamilh tach’awhiya wet itetshan lan’oyaj toj tolhe iyhoj toj thonhoy
lhoy’a atsinhay, mamses wet no’tshas, wet wichi weihalha iche iyhoj toj
lajlakajyhayaja.
2. Lhamilh itetnhila lhoy’a wichi lhayis iwatlok tot’amajhej atsinhay wet
no’tshas, wichi yiheminche che iche mak toj tich’utyenesha lhamilh.
Artículo 23
Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che its’ilaklhamej che yenlhi mak toj
yenlhel’iya che t’eylok iwuyehen toj lhamilh lakeyis wet lhichefweneshen toj lhamilh
lan’oyaj che yenlhi mak che hope wet n’lhamilh toj mat toj n’keyis toj n’hopehen
wichi lhayis, n’wen n’n’oyaj toj mat toj nikeyis toj n’yenhil itsepyencho’ che n’yenlhi
nilhukej mak toj tolhejlo n’chesyaj n’w’etes hepey lhoy’a iyhoj toch’utyaj che
n’lhamilh nufwu toj lanech’ethayaj che itshepyencho’ mak che tiw’enhu toj tolhejlo
n’lhamilh lakeyis.
Artículo 24
1. Hop wichi lan’oyaj ihi che kamaj ichemyenlhi lakachalh toj tolhejlo hop
lhamilh toj pajchehen wet t’amajhej lhichefwenej che isej. Hal’oy toj hope tokachalh
toj t’amajhej tshowet t’alho wuk lape wet tokachalh toj kachawus toj itetshan che
to’isej. Lhamilh toj wichi iwusey lan’oyij ihi che yihuya kachaw’et han’w’enhi tuk
ton’ofwtseya wuk toknhenhoyayej toj ihi nilhukej tochemwetes wet kachaw’etes
iwusey che toihuya.
2. Lhamilh toj wichi lan’oyaj ihi che akojhejlhi latesej toj nech’e w’awelhi
hop lhamilh toj iwusey toj takhajhayhey wet yihaneshen imayek. Hop Niyatyajhay
tachemhiyela itetshanhila che hope mak toj tiwatlo yomthilak neklhapho mak toj
tiwatlo toj tolhe wichi n’oyaj.
Artículo 25
Lhamilh toj wichi lan’oyaj ihi che t’amajhej wet lhaykhajyeshen che yihemin
toj lahesey iyej lakahunhat law’etes, lhoy’a inot, inot lhipey wet lhoy’a mak toj to’isej
tolhey tokeyis toj lhamilh lakeyis chemyenlhi lakey che hope toj lhenlhi mayek wet
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
10
lhayenlawekwayej mak toj lamatitche che tinityenej che yenlhi mayek yomlak lhamilh
toj nekche lhan’oyij isej.
Artículo 26
1. Hop wichi lhayis lan’oya ihi molhyej hunhat law’etes hop mak toj wichi
isej toj pajche yenkeyisa wuyche iche lakeyis iyhoj.
2. Hop wichi lhayis lan’oyaj ihi ichemyenlhi wet itetshan law’etes tsi iche
mak toj isej, wet lhamilh matche lakeyis toj iyeshen lhamilh yenkeyisa.
3. Wet laniyatyajhay t’amjhiyesha mak toj t’amajhej lan’oyaj ihi toj ihi
lakahunhat toj lhamilh isej, molhyej lachemyhaj, lakeyis toj pajche yenkeyisa toj ihi
hunhat iwatlok tinit haynej che is’alhuhu.
Artículo 27
Hop laniyatyaj itetnhila lhoy’a hop wichi lhayis wet hote hope iyhoj toj
niwenalhamej iwatlok tiw’enhu hop lhamilh hop lan’oyaj hopkhilak nileyache hop
lachemyaj toj hope wichi lhayis wet tiw’enhu lan’oyaj toj lhamilh hope iyhoj toj
law’etes hunhat. Wet iche mak toj wichi isej toj ihi, wet hope mak toj lhamilh
tachema, wet hote wichi iwusey chik yenlhi mak toj lhamilh yiheminche, tsi isej hop
lan’oyaj.
Artículo 28
1. Hop wichi lhayis lan’oyaj ihiche lhamilh hi’isyen mak che hope toj
kats’iya, hop toj isej che iwusey toy’eythu mak che hope toj toihemin toyachajhe
wichi mak toj pajche lawehey p’ante, che lhamilh iwusey, mak che hope toj
toykonchi iwatlok tiwuhaya toj is’alhuhu w’awelhi, tonwayhit’epe makfwaj wet
tiw’aylhathi laha, hop hunhat toj tamenej, hop tow’etes hop mak toj toyomeyhen
tolhey lhamilh lakeyis itilhameshen toj hope lawehey wuyche icheyenlhi wuyche
yenejlhi mak elh che hope wuyche nilhuka elh toj ton’oyeshu mak che hope iwum
mak toj isej che itemhatlo mak toj laha ihi, totchema, totchemwetho, to’ihi toj
toyomey mak toj matche toj iwusey, toj tachen mak toj imolhhen, nech’e toihanej
che tifwelh.
2. Isej toj lhamilh wichi lhayis toj iwek lhaykhajyeneshen mak che hope
hiw’en toj yomeyhen mak toj nhemnache tejche mak che hope toj tot’eylok toykonchi
tha iche mak che hope toj tot’eylok toykonchi tha iche mak toj t’eneshi hope
tokahunhatilh, tow’etes w’awelhi mak toj to’isej, toyom chitsajche hunhat, wet to’ihi
lhip isilataj toyom kalelhoj toykalelhtej hop niyatey wet tokneyahi toj tot’eylok tisuyej
mak toj laha ihi wuk mak elh toj toyenejlhi mak toj tot’eneshi.
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
11
Artículo 29
1. Lhamilh wichi toj iwek lan’oyaj ihiche t’amajhej wet t’eya mak toj
tolhejlo hop law’et wet ihi toj yihanej che tetcheyhen toj ihi lakahunhatilh wuk
law’etes wet mat toj isej toj tolhu lachemet, hop niyatey yomla yikalelhojcho’ lhamilh
wet yenchelhi lachemtes toj ihi lhamilh wichi toj iwek hopkhilak t’eneshi mak toj
t’amajhej wet t’eya, ha’ihiche toknhenhoyayeshen elh che hope.
2. Hop niyatey tachemhiyela itetnila yenhilhina mak toj iwuye hopkhilak
tonchelhu tolhomet lhamet che toknit’amjhayej che toknit’eyayejkanhi che itsoche
hunhat mak toj tot’ilek toj ihi hunhat wuk tow’etes toj hope wichi toj iwek to’ihi toj
toyomey mak toj matche toj iwusey toj tachen mak toj imolhhen nech’e toihanej che
tifwelh.
3. Hop niyatey hote toj iwatlok hiw’en’amhumche mak toj huwaylhatcho’
lhoy’a toj is’alhuhu tsi t’eylok yom matche toj lhamilh iwatlo toyenelhi tolhenek wet
titetshanlhi lhoy’a toj toikanej tokasthayen mak che isyenhen hop wichi lhayis tsi
nomn’uyahen nilhukej mayhay toj tolhey lhamilh toj yenlhi wet lhitemtej toj
lanech’ethayaj che hiw’enhumche nilhukej wichi.
Artículo 30
1. Toykonchihit’e mak toj hope sulhtawus chemyaj che hope toj pajche ihi
wichi lakahunhat wuk law’etes toykonhit’eylo mak che hope imenyenej wuyche
t’eylok ineya mak toj laha ihi hope che ifwenhu wichi mak toj kalelhoj toj laha ihi wet
tiwuye. Mak toj lhamilh wichi ihi ifwenhumche kalelhoj toj hope tot’alhat.
2. Lhamilh toj Niyatyajhay tay’onhiyesha mak toj is’ahuhu lhayhetejwek
mak toj is’alhuhu lhoy’a wichi toj kalelhojhen, hop mak toj tamenej tineyhatpho mak
toj yenlhi toj lhayenlaweheya wet yenlaweheya lhamilh toj kahoya tochemyenhay toj
lhamilh toj itetshan, toj kamaj toknenalhi tokahunhat wuk tow’etes yomlak n’ol mak
toj sulhtawus itunpho toj yenlhi.
Artículo 31
1. Hop wichi lhayis lan’oyaj ihi wet yikanej itetshan t’amajhej yikalelhot
hop lhamilh lakeyis wet lahanyhayaj lachemyaj pajche toykalelhot mak toj hope
tokeyis tochemyaj tsi pajche toihanej mak toj tot’amajhej molhyej tokeyis toj
to’isejp’ante toj to’ihi p’ante molhyej hal’oy tayhi tohanyhayaj toj hope lhamilh
lahanyaj, nitofwelej tshotoy tokeyis tolhomtes toj pajche toyenlhometa tokuyek lhoy’a
tokeyis toj lhay’ajwek toj hiw’en mak toj iwuye. Wet hote hiw’en lan’oyaj chik
t’amajhej itetshan yikanej wet yikalelhot hop mak toj lawekw ihi, wet tokey toj hope
tokey molhyej tochemyaj tohanyaj tokeyis hop tochemyaj toj pajche toihanej.
2. Lay’ajwek molhyej wichi lhayis wet laniyatjhay itetnhila mak toj ischek
is’alhuhu titetshan wet toykanej mak toj hope ton’oyaj.
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
12
Artículo 32
1. Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj itetshan toj hope toj pajche tsi wefwpe’
mak toj is toj ihi p’ante hop hunhat hop mak toj tisej p’ante.
2. Hop niyatyajhay iwunlay’otnhayajha wet imathichela lhoy’a wichi lhayis
toj yihemin toj yichej hop lhamilh lachemyajp’ante wet tiw’en toj is chek toihantej
chek tochemet che hope chik ihi hunhat lhoy’a mak toj pajche iche, wet
w’enhilhamej pajche toj tohenetshay.
3. Wet niyatyajhay inech’ayhinla wet hopkhila mak toj is’alhuhu wet
niw’enhalhamej, wet itetnhila mak toj kamaj naknelhoja tsi hope mak toj yikonchi
hop mak toj to’isej toj tolhaiheteshu hop tohesey.
Artículo 33
1. Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyej che t’ekwehen che lhamilh yikalelhoj
mak toj pajche lakhoy p’ante lhoy’a mak toj pajche lakeyis toj kamaj itilhamej.
Ischek ton’oyaj toj ische newechek y’ayhatcho n’lhamilh lan’oyaj che n’lhamilh
lhayej ahotoy lhayis toj ichehen hunhat lhip che hope.
2. Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che lhamilh iwejyen wet yom matche toj
t’ekwe mak che yenhopeya tokalethayajweta che nilhukej n’lhomilh w’awelcho toj
yiheminche che n’lhamilh t’eylok yopley lakeyis toj pajchehen.
Artículo 34
Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che lhaykhajyenhen, yenlhi mayek wet
yikanej mak che lhamilh yenlhi toj lachemet chalh wet lhamilh lakeyis,
lahanyhayajhay, latetselh keyis, yenlhi mak toj is, lhichefwenej mak toj yikalhi wet
chekamaj iche lakeyis wuk hip’ajtitwek mak toj yenlhi toj hope latichunhayaj toj
iwusey che itihi mayek ton’oyaj, tolhejlo mak toj w’awelhcho nichotchewek toj
tolhejlo hop Hunhatilh toj wes toj hope hin’ulh lan’oyaj.
Artículo 35
Hop wichi lhayis lan’oyaj ihi chek itetshan mak toj ihi lhamilh law’etes.
Artículo 36
1. Hop wichi lhayis toj lhiw’enhaten toj ichehen honhat lhip che hope
atufweshey iyhoj. Hote hiw’en lan’oyaj lachemtes kanileyayej che itetshan lhamilh
lakeyis wet hote toj iwusey che yenlhilhamhumche lhomtes toj pajche yihaneshen wet
hote toj iwusey che iwutofwnhaya wet lhich’utyena toj yenlhi mak toj n’lhamilh yenlhi
toj tolhejlo lahanyaj lakeyis, latich’unhayajhay lhoy’a nilhukej mak che iwusey che
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
13
n’lhichefweneshen toj lhamilh lakeyis lhoy’a wichi iyhoj lakeyis toj ihi hunhat lhip che
hope.
2. Wet hunhatwus iwatlok iwusilota wichi lhayis che lhamilh t’eylok itiyej
lach’utyaj wet lhamilh iwatlok t’ekwe mak che kathayache toj hiw’enhu lan’oyaj toj
matche.
Artículo 37
1. Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che lhaykalelhthen hopkhilak tihi
mayek timatitche mak che iwuye wet iyhoj yenchelhi mak che hope toj tochemyenhay
lhoy’a hop laniyatey wuk tokaniyatey toj tontofwelej, iyahinpejpe’ wet isej elh mak toj
yenlhi wet t’amajhej niyatej mak toj lachemet wet titihi mayek niyatey toj yikalelhjhen,
timatitche wet lhoy’a iyhoj mak toj yenlhi.
2. Athana ihichet’e makche toknintofwlayej toj ihi tokalelhthayaj toj
yomeshe mak toj laha ihi hopkhit’e che toy’aythu laha wuk titoyhatche hop wichi
lhayis lan’oyaj toj yiwitej hop mak toj pajche kalelhoj timatitche wet ische lhoy’a iyhoj
mak che hope toj toyenlhi.
Artículo 38
Hop niyatyajhay tay’otshan lhoy’a hop wichi lhayis itetnhila mak toj hope
tokho wet lhoy’a lhamilh hote itetshan mak toj pajche yihanej.
Artículo 39
Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che yihuya elchehope iwahin lach’utyaj wet
hote toj iwusey che yihuya elchepajche lan’oyaj ihi tsi mak toj tamenej pajche hiw’en
toch’utyaj toj tolhu hunhat elh toj atufwey. Wet yomthilak lhamilh isej n’lhamilh
lan’oyaj toj matche che nilhukej ahotoy lhayis itshepyencho’.
Artículo 40
Hop wichi lhayis hiw’en lan’oyaj che yom isen mayhay toj yenlhi w’awelhcho
toj lhaykhajyenhen wet w’awelhi mak toj yiwitej laha toj toyenlhi tolhejlo hop mak toj
pajche Niyatyajhay iwuheseyape’ wuk tolhey lhip che hope wet yufwajkwet hope
totichunhayaj toj tolhejlo mak toj tiwuheseyape’ molhyej iwuye toj tiwalhat
tinech’aynhi mayek toyom kalelhoj is’alhuhu mak toj iche isit’e che niw’aylhahi laha
che tisuyej lhip toj tolhejlo elh hotefwajpeshi hop lan’oyaj wet yihetwek mak toj
yikalhi. Ihi mak toj yikalelhoj titetshan ische yom matche lachemet toj iwuye, kalelhoj
titetshan hop lakeyis, che hope latetselh keyis p’ante, kalelhoj titetshan wet hop
hip’ajtitwek lan’oyaj toj tolhejlo hop wichi lhayis toj yikalelhjhen wet toyom kalelhoj
che hope mak toj tatshepiche toj tolhey hin’ulh toj ihi Hunhatilh toj wes.
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
14
Artículo 41
Hop lhamilh toj ihi Hunhatilh toj Hip’akwek toj ihi lachemet wet yihaneshen
lachemyajhay lhoy’a hop wichi iyhoj toj hope niyatey hote tach’uta wet yikalelhot,
wet lhamilh yenlhi lhoy’a mak toj hich’utiena yomthilak iwusey mak toj toyenlhi
lhoy’a toj tinech’aynhi wet tot’amajhej hop wichi lhayis.
Artículo 42
Hop nilhukej hunhatilh toj yihuwek lhoy’a iyhoj toj ichehen lhipey wet hote
iyhoj toj w’enejchehen nilhukej mayhay toj tolhejlo wichi lhayis wet lhoy’a nilhukej
ahotoy toj pajche yihaneshen mak toj ihi che wichi w’etes wet hote niyatey toj ihi lhip
che hope wet lhaminla toj inityenej che w’awelhcho toj t’amajche toj nichotejlo toja
toj hope tokalelhthayaj wet lhamilh toj itetshan tokalelhthayaj toj ihi toja.
Artículo 43
Hop ton’oyajhay toj tontofwelej toj ihi tokalelhthayaj athana yenlhi hop
lhomtes toj hope mak toj niwefwa yomlak hope mak toj itetshanpe’ mayhay, hop
mak toj law’etej, wet hopkhilak isyenhen lhamilh toj ipe’ wichi toj iwek toj ipe’
hunhat.
Artículo 44
Nilhukej ton’oyaj lhoy’a toj tohopehen iyhoj toj pajche yikalelhoj toj
tohopehen iyhoj niw’enalhamej.
Artículo 45
Ha’ihiche mak toj pajche wak’al toj ihi tot’amajchet che isuhisha wichi lhayis
lakeyis che lhamilh yenhopeya mak toj is che n’lhamilh hiw’en che fwalak lapesey.
Artículo 46
1. Athana ihichet’e makche toknintofwlayej toj ihi tokalelhthayaj toihanej
ihi toj Niyatyaj, hiw’enhuma mak che hope wichi, tejche nintokwa wuk elh chehope
lan’oyaj ihi che tachema lhip toj tolhu mak toj toykelit toj nech’e toyenlhi che
nimolhyayejtsu wuk toyenlhi mak toj toyomey tottaylo tichene tolesaynek hop
Hunhatilh toj Hip’akwek toj wes wuyche toihantej mak toj tilotche che toyomatche
toj iwahinpho lan’oya wuyche yihetche toj toyenlhi toyenejlhi elh che hope yikchefwi
che tilehatche wuk toy’aythu tisuyej lhip, timolhetwek wuk lhiphaj, tiyojhuma lhamilh
toj ipe’ hunhat wuk lhalwehey toj t’alha Niyatyaj che hope wuk lhamilh toj lan’oyaj
Hunhatilh toj Hip’akwek (Naciones Unidas) Lakalelhthayaj toj yomeshe Wichi Lhayis
lan’oyajhay
15
ihiche toj hopehen lhamilh toj Niyatyajhay mak toj iwuye wet lhamilht’at toj
lhalwehey laniyatyaj.
2. To’ihi toj tolhit’entejche tolhaykhajyenhen toj ton’oyajhay ihiche che
toyomey mak toj kalelhoj toj hope athana tokalelhthayaj, itihila mayek hop wichi
lan’oyajhay wet hope lhamilh nech’e iwusey che yenlhi mayek hop isej nilhukej mak
toj kalelhoj. To’ihi toj tolhit’entejche tolhaykhayenhen tolhejlo toj ton’oyaj ihiche toj
pajche kalelhoj toj to’ihi toj hunhat toj hope athana Tokalelhthayaj itihi toj ihi lham
toj isek ts’ilakhila toj yenhopeya mak toj lajlapesa kalelhoj toj hope mak toj kalelhoj
toj yenejlhi, mak toj matche wet yenejlhi che inityenej hunhatilh che yomkalelhoj
wichi lhayis lan’oyaj. Tojtsu halhpes ihihi hopkhit’ela ton’ofwtseyaj wet hopkhila mak
toj ts’ilak lhamilh toj iwatlok hit’enhatche lhomet toj tolhejlo ton’oyaj hopkhilak
tonchelhu che t’alhesha mak che hope titofwnhathiyesha wet titihila mayek kalelhoj
toj matche hop ton’oyajhay wet iwusey che tiwuye mak toj tolhejlo iyhoj wet
hopkhilak tonfwu toj tokosejwetho wet lhoy’a lhip tow’aytes toj tiwatlo hop tolhey
lhamilh toj lahesey ihi.
3. Toj toyenlhi mak toj toyomeyhen toj ihi athana Tokalelhthayaj lham toj
yikalelhthila lhoy’a toj yenejlhi hop mak toj tachen toj tolhejlo mak toj is’alhuhu toj
tolhey lhamilh toj lahesey ihi hop titihi mayek toj tothejlo wichi lan’oyaj che
tow’awelhi lhamilh, hayip hopkhi ton’ofwtseyaj, hop isilataj mak toj tolhejlo
tochemyaj toj ihi lhamilh wet matche toj toch’’aya.
